Hưởng ứng Cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng lần thứ XI năm 2026 với chủ đề “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên mới”:
Bài dự thi: Từ trò chơi “truyền tin” tuổi thơ đến “lá chắn nhận thức” của những công dân số tương lai.
Ban Quản trị Website TH.NĐC xin trân trọng giới thiệu:
PHẦN 1: Sự “méo mó” của thông tin truyền miệng và nguy cơ số hóa tin đồn.
====================
PHẦN 2: Nhận diện thông tin xấu độc và lỗ hổng trong tiếp nhận thông tin.
Từ bục giảng nhìn ra đời sống xã hội, một nghịch lý đáng suy ngẫm đang hiện hữu: Trong lớp học, trẻ nhỏ được dạy phải biết dừng lại trước lời đồn; nhưng trên mạng xã hội, không ít người lớn lại vội vàng tin, vội vàng phán xét và chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng. Sự thiếu cẩn trọng của người trưởng thành và các phương thức gợi ý nội dung trên không gian mạng đang tạo ra những kẽ hở lớn, tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách của học sinh.
Khi “vội tin, vội chia sẻ” trở thành thói quen nguy hiểm
Tại các lớp học của Trường Tiểu học Nguyễn Đức Cảnh (TP. Hải Phòng), sau các bài học về kỹ năng giao tiếp hay các hoạt động tập thể, học sinh luôn được thầy cô nhắc nhở: Phải biết dừng lại một nhịp trước những thông tin chưa rõ ràng; biết hỏi lại thầy cô, cha mẹ khi nghe thấy điều gì lạ tai và không được nói những lời làm tổn thương bạn bè. Những quy tắc ứng xử này rất nhỏ, nhưng cần thiết để xây dựng trách nhiệm phát ngôn và ý thức tôn trọng tập thể cho học sinh ngay từ khi ngồi trên ghế nhà trường.
Sự định hướng, nhắc nhở hằng ngày của giáo viên là yếu tố quyết định giúp học sinh không bị lôi kéo vào các tin đồn thất thiệt.
Thế nhưng, bước từ môi trường học đường ra thế giới ảo, một nghịch lý đáng lo ngại đang diễn ra. Trên không gian mạng, chỉ cần vài thao tác lướt màn hình, chúng ta dễ dàng bắt gặp những tài khoản của người lớn vội vã nhấn nút chia sẻ các thông tin chưa hề được xác minh.
Từ những bài viết soi mói đời tư, những suy diễn mang tính kích động, đến các luận điệu bóp méo đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước được ngụy trang dưới danh nghĩa “phản biện xã hội” hay “quyền tự do ngôn luận”. Bị dẫn dắt bởi sự hiếu kỳ, không ít người tự đặt mình vào vai người phán xét, buông lời lăng mạ, hạ thấp người khác và lan truyền những thông tin độc hại mà không qua bất kỳ một màng lọc kiểm chứng nào.
Điều này tạo điều kiện cho các thế lực thù địch lợi dụng sự phản ứng nhanh, thiếu tỉnh táo của một bộ phận người dùng mạng để lan tỏa thông tin sai sự thật. Những luận điệu chống phá nhiều khi không xuất hiện trực diện mà nấp dưới dạng “quan điểm cá nhân”, “tiếng nói độc lập” nhằm lập lờ đánh lận con đen. Nếu người tiếp nhận thiếu khả năng đối chiếu với các nguồn tin chính thống, họ sẽ vô tình tiếp tay cho kẻ xấu phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân và làm suy giảm niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng.
Tác động của việc gợi ý nội dung tự động đối với học sinh
Trên các nền tảng số, thông tin lan truyền không chỉ do hành vi của con người mà còn do cơ chế tự động gợi ý nội dung của các ứng dụng mạng xã hội. Những nội dung gây tò mò, tranh cãi hoặc kích động cảm xúc thường được hệ thống tự động ưu tiên phân phối để giữ chân người dùng. Thói quen “đọc nhanh, phản ứng nhanh, chia sẻ nhanh” khiến nhiều người rơi vào trạng thái tiếp nhận thông tin một chiều, chỉ nhìn thấy những thông tin phù hợp với định kiến sẵn có của mình, từ đó giảm khả năng phân định đúng – sai.
===================
TÁC ĐỘNG CỦA CƠ CHẾ GỢI Ý NỘI DUNG TỰ ĐỘNG ĐỐI VỚI TRẺ EM:
- THU HÚT SỰ CHÚ Ý: Ưu tiên các video ngắn có nội dung giật gân, nhạc nền kích động.
- LẶP LẠI LIÊN TỤC: Gợi ý các nội dung có tính chất tương tự khi trẻ dừng lại xem lâu.
- THU HẸP GÓC NHÌN: Khiến trẻ tin vào những điều xuất hiện nhiều lần dù thông tin đó sai lệch.
- LÀM LỆCH CHUẨN HÀNH VI: Trẻ dễ bắt chước các trào lưu độc hại, phát ngôn thiếu chuẩn mực trên môi trường mạng.
====================
Đối với học sinh tiểu học, nguy cơ này càng trở nên rõ rệt. Với đặc thù của trường Nguyễn Đức Cảnh nằm ở trung tâm phường An Biên, TP. Hải Phòng, điều kiện kinh tế - xã hội của phụ huynh khá đồng đều, việc học sinh sở hữu hoặc được sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng để học tập và giải trí là phổ biến. Khi khả năng tự kiểm soát và tư duy đánh giá nguồn tin của các em chưa hoàn thiện, các em rất dễ tin vào những gì xuất hiện liên tục trên màn hình, từ đó bắt chước các phát ngôn lệch chuẩn hoặc vô tình chia sẻ thông tin sai trái mà không lường trước được hậu quả.
Sự thiếu trách nhiệm của người lớn trên không gian mạng chính là tác nhân ảnh hưởng tiêu cực đến những giá trị đạo đức mà nhà trường đang nỗ lực xây dựng. Giáo viên khó có thể dạy học sinh ứng xử văn minh, biết kiểm chứng nguồn tin, nếu khi về nhà, các em chứng kiến cha mẹ, người thân xung quanh đang say sưa bình luận, chia sẻ những thông tin tiêu cực, quy chụp xuất hiện trên các hội nhóm trực tuyến. Vì vậy, việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể thực hiện bằng các mệnh lệnh cấm đoán một chiều, mà cần sự làm gương của người lớn trong việc tiếp nhận và xử lý thông tin hằng ngày.
Chìa khóa để hình thành thói quen sàng lọc thông tin
Câu hỏi đặt ra cho các nhà trường hiện nay là làm thế nào để học sinh có đủ kỹ năng và bản lĩnh khi sống trong môi trường số, bởi các thiết bị công nghệ và nền tảng học tập trực tuyến đã trở thành một phần của đời sống giáo dục hiện đại. Việc cấm đoán tuyệt đối không phải là giải pháp lâu dài; trái lại, càng cấm đoán một cách cứng nhắc, học sinh càng dễ tò mò, lén lút sử dụng mà không có sự hướng dẫn an toàn, dẫn đến nguy cơ các em tiếp cận với những luồng thông tin độc hại, gặm nhấm nhận thức và tình cảm.
Thay vì áp dụng các biện pháp phòng thủ thụ động, Trường Tiểu học Nguyễn Đức Cảnh đã chú trọng phương pháp giáo dục bằng đối thoại và đồng hành. Khi học sinh tiếp nhận hoặc vô tình nhắc lại một thông tin sai lệch, giáo viên không phê bình gay gắt hay dán nhãn vi phạm, mà hướng dẫn các em tự kiểm tra bằng những câu hỏi cụ thể: “Thông tin này ai nói?”, “Có nguồn chính thống nào xác nhận việc này chưa?”, “Nếu con nói lại điều này mà sai thì bạn nào sẽ bị buồn?”.
=======================
MÀNG LỌC "5 BIẾT" DÀNH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC:
1. BIẾT DỪNG LẠI trước khi tin vào một thông tin mới.
2. BIẾT HỎI LẠI thầy cô, cha mẹ khi gặp thông tin chưa rõ ràng.
3. BIẾT KIỂM CHỨNG bằng cách tìm hiểu thông tin trên các kênh chính thống.
4. BIẾT THẤU CẢM, đặt mình vào vị trí của người khác trước khi phát ngôn.
5. BIẾT CHỊU TRÁCH NHIỆM về lời nói, bình luận của bản thân trong lớp học và trên mạng.
========================
Từ những câu hỏi định hướng ấy, nhà trường đã cụ thể hóa thành nguyên tắc “5 biết” phù hợp với tâm sinh lý học sinh tiểu học. Khi được rèn luyện thường xuyên trong các giờ chào cờ, giờ sinh hoạt lớp và các hoạt động trải nghiệm, nguyên tắc này sẽ dần trở thành thói quen ứng xử hằng ngày. Ý thức tự nhận diện đúng – sai và trách nhiệm trước tập thể không thể hình thành từ sự áp đặt hay sợ hãi, mà phải được bồi đắp từ năng lực tự nhận thức, giúp các em tự xây dựng màng lọc tự nhiên trước các thông tin tiêu cực trên không gian mạng.../.
Tác giả: NGƯT Phạm Thị Ngà - Hiệu trưởng; Lã Thị Khánh Nhi - GV, Trường Tiểu học Nguyễn Đức Cảnh, phường An Biên, Tp Hải Phòng.
Bài Chính luận được đăng trên Tạp chí Thiên nhiên và Môi trường. https://thiennhienmoitruong.vn/nhan-dien-thong-tin-xau-doc-va-lo-hong-trong-tiep-nhan-thong-tin-bai-2.html
----------------
Đón đọc bài đăng tiếp theo (Phần 3): Lời giải từ thực tiễn giáo dục cơ sở tại 'thành phố Cảng'.